Yalda

Yılın en uzun gecesi olan Yelda gecesi, İran’da yaklaşık 2000 yıl öncesinden beri 20 Aralık’ı 21 Aralık’a bağlayan gece olarak kutlanan ve günlerin kısalmasının son bulduğuna dair kutlamaların adıdır. İran’nın dışında Afganistan, Tacikistan, Özbekistan ve Türkmenistan gibi Orta Asya ülkeleri ayrıca Azerbaycan ve Ermenistan gibi bazı Kafkas ülkelerinde de aynı gelenek sürdürülmektedir.

Kökü Süryanice olan Yelda kelimesi “doğum/doğuş” demektir. Bu da güneş (Mihir-Mitra) in yeniden doğmasına işaret etmektedir. Romalılar döneminde yılın en uzun gecesi Natalis Anictus (yenilmez güneşin doğum günü) olarak bir tabir vardı.

Fars bilgin ve hezârfen(allame), Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Birûnî ise bu geceyi “güneşin doğumu” anlamına gelen “Milad-i Ekber (Büyük Doğum)” olarak adlandırmıştır.

Yelda gecesi şöleni ve bu gecede düzenlenen kutlamalar eskilere dayanan bir gelenek ve uzun bir geçmişe sahiptir. Çok eski dönemlerde yaşayan insanlar, hayatlarının temelini tarımcılık oluşturduğu için yıl boyunca doğada meydana gelen sezon değişiminin farkına vardılar. Zaman aşımıyla birlikte biriken tecrübe kazanımlar insanları işlerini ve faaliyetlerini güneşin dönüşü, mevsimlerin değişimi, gündüz ve gecenin kısalıp uzalması, yıldızların yönünü ve hareketlerine göre hesaplamaya yöneltti.

İran’da Yelda Gecesi

Yelda gecesi öncesi bu geleneksel töreni en iyi şekilde kutlanmasını planlayan İranlılar, ülkenin dört bir yanında yılın en uzun gecesine hazırlanıp alışveriş yapıyorlar.

İran’da Yelda gecesinde arkadaşlar ve aileler bir araya gelip, gece yarısından sonra muhabbet ederek özellikle Hafız’ın şiirlerini okurlar. Bu gecenin sofrasının olmazsa olmazları nar, karpuz ve çeşitli çerezlerdir. Eski metinlere göre, bu meyvelerin içindeki kırmızı renk, Mitra’ (güneş)nın ihtişamını da çağrıştırarak, doğanın şafak vaktindeki ışıltısını ve kırmızı tonlarını sembolize ediyor. Ayrıca İranlıların eski inanışlarına göre bu kırmızı renkli meyveler insanın sağlığının garantisidir.

Genel olarak İran’daki kutlamaların her türünde yemeklerin esas rolleri vardır. Ülkenin çeşitli bölgelerinde aile fertleri ve akarbaların bir arayageledikleri zamanlarda ve münasebetlerde güzel bir akşam yemeğinin apayrı bir yeri vardır.

Yelda Gecesine özel akşam yemeğine gelince, genellikle Fisinjan ( dövülmüş ceviz,  nar pekmezi ve et karışımından oluşan yemek) İran pilavı ile birlikte servis edilen yemektir. Ancak İran’daki her bir şehrin ve yörenin Yalda gecesi akşam yemeğinde sunulacak olan yemek türü, ilgili yörenin geleneklerine bağlıdır.

İran’ın kuzeyinde yer alan Gilan ve Mazenderan gibi Hazar Denizi’ne yakın bölgelerde  Yalda gecesinde beyaz balık ile sebzeli pilav yeşillikle birlikte en çok tercih edilen yemektir.

Fars bölgesi (eyaleti)nde yer alan Şiraz’da ise, Yelda Gecesine özgü yemek, havuçlu safranlı pilav ile limonlu tavuktur.

İranlı Azerilerde Yelda Gecesi

Bu geceyi ailece kutlamak, Azeri kültüründe de bulunan ve çok eskilere dayanan bir gelenektir. Yılın en uzun gecesi, Yelda Azeriler tarafından “Çille gecesi” adıyla  kutlanır.

Batı Azerbaycan’daki Yelda gecesi, sonbaharın bitişi ve kış mevsiminin başlangıcıdır. İlk 40 güne “Büyük Çille”, 20 gün sonrasına ise “Küçük Çille”, yılın kalan son 30 gününe de “Bayram ayı” denilir.

Azeri dilinde denilen “Çille Karpuzu”, Yelda gecesinin bir sembolüdür ve Batı Azerbaycan halkı, herkesin bu gece karpuz yediğinde yaz sıcağından korunacağına inanır.